Rıza veremeyen biri için rıza ne demektir?
Bebek, demanslı kişi, hayvan, sürü. Genom da hiç izinleri sorulmamış akrabaları anlatır.
Açık bir soru. Henüz sınanmadı.
Bu sayfada
Neden zor.
Onam tek bir durum için tasarlandı: kendi bedeni hakkında karar veren ehliyetli bir yetişkin. Bakımın büyük bölümü bunun dışında gerçekleşir. Yenidoğan hiçbir şeye karar vermez. İleri evre demansı olan bir adam bir zamanlar karar verirdi, artık veremiyor. Bir köpek, bir sürü ya da bir tarla ise hiçbir zaman veremeyecek.
Genetik bu modeli başka bir yerden de bozuyor. Genomunuzun yarısı annenizden, yarısı babanızdan gelir ve çocuklarınız hakkında da çok şey söyler. 2018'de Kaliforniya polisi bir katilin kimliğini, uzak akrabaları DNA'larını bir soyağacı sitesine yükledikleri için belirledi. Kendisi hiçbir şeye onay vermemişti. Bir kişinin onamı bütün bir aileyi açığa çıkarmıştı.
Bugüne kadar ne denendi.
Hukuk vasiler, vekâletnameler ve kişinin üstün yararı ölçütünü sunar. Pediatri, yasal olarak gerekmese bile çocuğun rızasını sormayı buna ekler. Bazı araştırma biyobankaları dinamik onam uygular; yeni kullanım alanları ortaya çıktıkça bağışçılara yeniden döner. Bunların her biri, birey etrafında kurulmuş bir modelin üzerine atılmış bir yamadır.
Sınamak istediğimiz bir yön.
Onamı tek bir evet olarak kaydetmeyi bırakıp yerine üç şeyi kaydederdik: kim karar verdi, hangi yetkiyle ve ne zamana kadar. Bir ebeveyn çocuğu adına, onun ebeveyni olmanın verdiği yetkiyle, çocuk kendi kararını verebilecek yaşa gelene kadar karar verir. Başkası adına verilen her karar bir son kullanma tarihi taşır; bu tarihten sonra gözden geçirilmesi ya da devredilmesi gerekir.
Bir zamanlar karar verebilmiş bir kişinin önceki istekleri, bugün onun adına konuşan herkesin sözünden önce gelir. Genomlar içinse bir akraba, başka birinin sonucunun kendisi hakkında ima ettiklerini öğrenmek istemediğini önceden kayda geçirebilir.
Başkasının sizin adınıza verdiği onayın her zaman bir bitiş tarihi olmalı.
Yanıldığımızı nasıl anlarız.
Sorumlular her gözden geçirmeyi işaretlenecek bir kutu gibi görürse son kullanma tarihi bir törene dönüşür. Gözden geçirmeler kaçırılır ve bir yetki salı günü sona erdi diye bakım kesintiye uğrarsa çare hastalıktan beter olur. Bir pilot çalışmada bu sonuçlardan herhangi biri bizi başa döndürür.
Bunu kim çözebilir.
Bir çocuk hekimi, bir yaşlılık psikiyatristi, bir veteriner ve vesayet hukuku çalışan bir hukukçu nadiren aynı masaya oturur; bu sorun dördüne de ihtiyaç duyuyor. Artık karar veremeyen annesi ya da babası adına karar vermek zorunda kalmış, sonra da onun vereceği kararı verip vermediğini düşünmüş herkese de.
Nerelere bağlanıyor.
Birini birlikte çözelim.
Hangi soru üzerinde çalıştığınızı ve nerede yanıldığımızı bize anlatın.